انتقال قدرت خرید خانوار ایرانی با سپرده های زیان ده!

اخبار پولی مالی- نظام بانکی به‌عنوان ستون فقرات نظام مالی هر کشور، نقشی تعیین‌کننده در تجهیز پس‌اندازها، تخصیص بهینه منابع و حفظ ثبات اقتصادی ایفا می‌کند. در این میان، حفظ ارزش پول و سپرده‌های بانکی یکی از مهم‌ترین کارکردهای این نظام محسوب می‌شود؛ کارکردی که در اقتصاد ایران طی دهه‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای تضعیف شده است. تورم مزمن و بالا، بی‌ثباتی اقتصاد کلان، ناترازی ساختاری بانک‌ها و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های بین‌المللی موجب شده‌اند که سپرده‌های بانکی، علیرغم برخورداری از سود اسمی، در عمل با کاهش شدید قدرت خرید مواجه شوند. این پدیده صرفاً یک مسئله فنی یا پولی نیست، بلکه پیامدهای اجتماعی و معیشتی گسترده‌ای به همراه دارد. بخش بزرگی از سپرده‌گذاران نظام بانکی را حقوق‌بگیران، بازنشستگان، طبقه متوسط و خانوارهای کم‌ریسک تشکیل می‌دهند که بانک را امن‌ترین محل نگهداری دارایی خود می‌دانند. کاهش ارزش واقعی سپرده‌ها در عمل به معنای انتقال پنهان ثروت از این گروه‌ها به بدهکاران بزرگ، دارایی‌محورها و سفته‌بازان است؛ پدیده‌ای که می‌توان آن را نوعی «مالیات تورمی ناعادلانه» دانست.

این مقاله با تکیه بر شواهد تجربی، صورت‌های مالی منتشرشده در سامانه کدال، و تحلیل‌های نهادهای معتبر بین‌المللی و کارشناسان ارشد بانکداری و مشاوره مالی می‌کوشد نشان دهد که چگونه کاهش ارزش پول و سپرده‌ها، هم‌زمان ثبات نظام بانکی و معیشت خانوارهای ایرانی را تهدید کرده و به یکی از چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران بدل شده است.

شواهدی از بانک ها:

پژوهشی که با استفاده از داده‌های پانل بانک‌های ایرانی برای دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲ انجام شده نشان می‌دهد که تورم و بی‌ثباتی اقتصادی به‌طور مثبت بر سپرده‌های معاملاتی (مثل حساب‌های جاری و پس‌انداز) تأثیر داشته اما به‌طور منفی بر سپرده‌های سرمایه‌گذاری (طولانی‌مدت) اثرگذار بوده است. این بدان معناست که در فضای تورمی، مردم به سپرده‌های کوتاه‌مدت روی می‌آورند تا دارایی‌هایشان را سریع‌تر دست‌به‌دست کنند، ولی این سپرده‌ها قدرت حفظ ارزش بلندمدت ندارند. ([msesj.com][2])

گزارش بانک جهانی نیز درباره وضعیت اقتصادی ایران نشان می‌دهد که بانک‌ها برای جلوگیری از خروج سپرده‌ها مجبور به افزایش نرخ سود سپرده شده‌اند، اما حتی سودهای بالای سپرده (مثلاً تا حدود ۲۵٪) نیز در برابر تورم واقعی (بالای ۴۵٪) ناکافی بوده است. بنابراین، علیرغم افزایش سود اسمی، سپرده‌گذاران از لحاظ قدرت خرید ضرر می‌کنند. ([World Bank][3])

سازوکار اقتصادی کاهش ارزش سپرده‌ها

بانک‌ها در ایران موظف به پرداخت سود اسمی به سپرده‌گذاران هستند، ولی وقتی تورم بلندمدت و بالا باشد نتیجه برای سپرده گذارانجذاب نخواهد بود:

سود واقعی = سود اسمی − تورم

اگر تورم بیشتر از سود باشد، سپرده‌ها از نظر قدرت خرید کاهش ارزش می‌یابند. این وضع باعث می‌شود که سپرده‌گذاران به‌جای نگهداری پول در بانک به سمت دارایی‌هایی مانند ارز، طلا یا بازار مسکن حرکت کنند که بتوانند ارزش پول خود را بهتر حفظ کنند.

وقتی ارزش پول در حساب های  بانکی با کاهش روبرو می شود، سپرده‌گذاران به دنبال ابزارهای جایگزین ذخیره ارزش می‌روند. این پدیده موجب افزایش فشار نقدینگی بر بانک‌ها شده و آنها را مجبور به ارائه نرخ‌های سود بالاتر می‌کند که خود می‌تواند تورم را بیشتر تقویت کند که به ایجاد نوعی چرخه معیوب اقتصادی منجر می گردد.

بانک جهانی در تحلیل‌هایش که بر اساس داده‌های رسمی تهیه می‌شود، به مشکلات ساختاری نظام بانکی ایران از جمله کاهش ارزش پول و فشار تورم بر سپرده‌ها اشاره کرده و بر ضرورت اصلاحات اساسی در سیاست‌های پولی و بانکداری تأکید دارد. ([World Bank][3])

از سوی دیگر پژوهش‌های اقتصادی نیز نشان داده‌اند که رابطه میان تورم و عملکرد بانکی منفی است  چرا که تورم می‌تواند سودآوری بانک‌ها را کاهش دهد، که خود نشان‌دهنده فشار مضاعف بر سپرده‌گذاران و شبکه بانکی می باشد. ([MDPI][4])

و در مجموع این که کاهش ارزش پول و سپرده‌های بانکی در ایران نه یک پدیده مقطعی، بلکه نتیجه یک چرخه ساختاری معیوب میان تورم بالا، سیاست‌های پولی انبساطی، ناترازی بانک‌ها و ضعف نظارت مالی است. با بررسی صورت‌های مالی بانک‌ها در سامانه کدال مشخص می شود که بخش قابل توجهی از سود پرداختی به سپرده‌گذاران، در عمل توان جبران افت قدرت خرید ناشی از تورم را نداشته و در نتیجه سود واقعی سپرده‌ها در بسیاری از سال‌ها منفی بوده است. این وضعیت بناچار پیامدهای مستقیمی برای سپرده‌گذاران و معیشت مردم به همراه داشته است. سپرده‌گذاران خرد، که غالباً فاقد دسترسی به ابزارهای پوشش ریسک تورمی هستند، با فرسایش تدریجی ارزش پس‌اندازهای خود مواجه شده‌اند؛ امری که به کاهش امنیت اقتصادی خانوار، تضعیف قدرت برنامه‌ریزی مالی و افزایش نااطمینانی معیشتی منجر شده است. در سطح کلان‌ این فرآیند به بی‌اعتمادی عمومی به نظام بانکی، تشدید رفتارهای سفته‌بازانه و خروج منابع از مسیر تولید دامن زده است.

از منظر عدالت اقتصادی، تداوم این روند به تعمیق شکاف طبقاتی انجامیده چرا که تورم و کاهش ارزش سپرده‌ها به زیان پس‌اندازکنندگان و به نفع بدهکاران بزرگ، دارندگان دارایی‌های واقعی و بازیگران بازارهای غیرمولد عمل می‌کند. در نتیجه، نظام بانکی به‌جای ایفای نقش تثبیت‌کننده، خود  به یکی از کانال‌های انتقال بی‌ثباتی اقتصادی و فشار معیشتی تبدیل شده است.

شواهد مالی، تجربی و تحلیلی نشان می‌دهد که اصلاح پایدار نظام بانکی بدون مهار تورم، افزایش شفافیت، بهبود حاکمیت شرکتی بانک‌ها و بازتعریف رابطه سیاست پولی و مالی در ایران امکان‌پذیر نیست و  در صورت ادامه  وضعیت موجود،کاهش ارزش پول و سپرده‌ها همچنان به‌عنوان یکی از عوامل اصلی تضعیف رفاه خانوار و بی‌ثباتی اقتصادی در ایران باقی خواهد ماند./اخبار پولی مالی

منابع:

۱. تأثیر تورم و متغیرهای کلان بر سپرده‌ها در ایران – تحلیل پانل GMM. ([msesj.com][2])

۲. گزارش بانک جهانی درباره عملکرد سیستم بانکی ایران و اثرات تورم بر سپرده‌ها. ([World Bank][3])

۳. مطالعات نشان‌دهنده اثرات تورم بر عملکرد و سودآوری بانک‌ها. ([MDPI][4])

[۱]: https://ideas.repec.org/a/blg/journl/v12y2017i2p53-62.html?utm_source=chatgpt.com “The Effect Of Inflation On Financial Development Indicators In Iran (2000-2015)”

[۲]: https://msesj.com/index.php/mses/article/view/123?utm_source=chatgpt.com “The Impact of Macroeconomic Factors and Banking Management on Bank Deposit Attraction in Iran: Evidence from the Generalized Method of Moments Panel Approach | Management Strategies and Engineering Sciences”

[۳]: https://documents1.worldbank.org/curated/en/099107508212324041/pdf/IDU021ade6b80e3fd045190b8530b2ad462b0d6c.pdf?utm_source=chatgpt.com “IRAN  ECONOMIC”

[۴]: https://www.mdpi.com/1911-8074/14/6/257?utm_source=chatgpt.com “Financial Performance of Iranian Banks from 2013 to 2019: A Panel Data Approach”

توجه: بخشی از اطلاعات این مقاله توسط هوش مصنوعی تهیه شده است.