اقتصاد سبز، خاک و امنیت غذایی؛ بازسازی بر مبنای واقعیت

اخبار پولی مالی- پس از بررسی انرژی آب صنعت و ترانزیت اکنون به سراغ یکی از مغفول‌ترین اما حیاتی‌ترین موضوعات بازسازی پس از جنگ می‌رویم: اقتصاد سبز و توسعه پایدار. جنگ اخیر علاوه بر خسارات انسانی و اقتصادی ضربات سنگینی بر اکوسیستم‌های کشور وارد کرده است. اما بحران محیط زیست و امنیت غذایی ایران ریشه‌ای فراتر از جنگ دارد؛ دهه‌ها توسعه بی‌برنامه یارانه‌های عظیم انرژی و نادیده گرفتن شاخص‌های زیست‌محیطی کشور را با انبوهی از مشکلات ساختاری روبرو کرده است. در این یادداشت با رویکردی مبتنی بر داده و اعداد به بررسی وضعیت محیط زیست تخریب خاک و امنیت غذایی ایران و الزامات بازسازی مبتنی بر اقتصاد سبز و پایدار می‌پردازیم.

بخش یک: یارانه‌های انرژی؛ موتور محرک تخریب محیط زیست و کشاورزی

حقیقت تلخ این است که بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی و کشاورزی ایران ریشه در یارانه‌های عظیم انرژی دارد. بر اساس مطالعه منطقه‌ای در استان خراسان رضوی یارانه‌های انرژی ایران معادل ۳۶ درصد تولید ناخالص داخلی کشور است  رقمی که ایران را پس از روسیه در جایگاه دوم جهان از نظر حجم یارانه انرژی قرار می‌دهد . در سال ۲۰۲۲ ایران حدود ۵۰ میلیارد دلار یارانه نفت ۴۵ میلیارد دلار یارانه گاز و ۳۰ میلیارد دلار یارانه برق پرداخت کرده است .

این یارانه‌ها که به نام «حمایت از مردم» پرداخت می‌شوند در عمل به «یارانه آلودگی» تبدیل شده‌اند. شواهد نشان می‌دهد که تغییر در عرضه اولیه انرژی به طور قابل توجهی تغییرات انتشار CO₂ در ایران را توضیح می‌دهد و کشور به سمت شرایط اقتصاد سبز حرکت نمی‌کند . افزایش شدت انرژی عمدتاً به افزایش قابل توجه مصرف انرژی مرتبط است تا افزایش فعالیت اقتصادی .

هدررفت انرژی؛ یک فاجعه اقتصادی و زیست‌محیطی

با وجود داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز جهان ایران بیش از هر کشور دیگری انرژی هدر می‌دهد . روزانه ۸۶ میلیون مترمکعب گاز طبیعی در تولید حمل‌ونقل یا توزیع از بین می‌رود  حجمی که برای تأمین نیازهای ترکیه برای ماه‌ها کافی است . این هدررفت معادل ۴۰ درصد مصرف گاز خانگی است .

بر اساس گزارش بانک جهانی ایران در سال ۲۰۲۴ روزانه ۶۳ میلیون مترمکعب گاز را به دلیل نبود زیرساخت‌های جمع‌آوری مشعل می‌کند  رقمی که دو برابر دهه قبل است . روزانه ۲۳ میلیون مترمکعب متان از تأسیسات نفت و گاز فرسوده نشت می‌کند و ایران را پس از روسیه و آمریکا در جایگاه سوم جهان از نظر نشت متان قرار می‌دهد.

هزینه اقتصادی هدررفت: برآورد ارزش بازار سالانه گاز هدررفته حدود ۱۲ میلیارد دلار است و تلفات برق نیز ۳.۵ میلیارد دلار دیگر به این رقم می‌افزاید – مجموعاً سالانه بیش از ۱۵ میلیارد دلار هدررفت انرژی .

شاخص‌های هشداردهنده

وضعیت بهره‌وری انرژی در ایران بسیار نامناسب است. نیروگاه‌های ایران سالانه بیش از ۹۰ میلیارد مترمکعب سوخت مصرف می‌کنند اما با راندمان تنها ۳۹ درصد کار می‌کنند  در حالی که نیروگاه‌های مدرن جهان به راندمان ۵۰ تا ۶۰ درصد دست یافته‌اند . شدت انرژی ایران یعنی میزان انرژی مصرفی به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی ۲.۶ برابر میانگین جهانی است . در حالی که ترکیه شدت انرژی خود را در دهه گذشته ۳۳ درصد کاهش داده شدت انرژی ایران ۲۹ درصد افزایش یافته است و در سال ۲۰۲۱ شدت انرژی ایران ۴.۵ برابر ترکیه بوده است .

بخش دو: از تخریب خاک تا سقوط تولید؛ زنجیره بحران امنیت غذایی

خاک پایه اصلی تولید غذاست و تخریب آن زنجیره‌ای از بحران‌ها را به دنبال دارد که مستقیماً امنیت غذایی و آینده مردم را تهدید می‌کند. میانگین سالانه فرسایش خاک در ایران به ۱۶.۵ تن در هر هکتار رسیده است – رقمی که ۶ تا ۷ برابر میانگین جهانی (۲.۲ تا ۵ تن در هکتار) است . مرکز پژوهش‌های مجلس تأکید کرده است که حتی اگر فرسایش خاک به یک‌سوم مقدار کنونی کاهش یابد ایران همچنان رتبه اول فرسایش خاک در جهان را خواهد داشت .

سالانه حدود ۲.۳ تا ۲.۷ میلیارد تن خاک در ایران فرسایش می‌یابد و این رقم معادل ۷.۷ درصد از کل فرسایش خاک جهان است در حالی که ایران تنها یک درصد از وسعت جهان را دارد . از ۱۸ میلیون هکتار زمین قابل کشت کشور تنها ۵ میلیون هکتار خاک حاصلخیز دارد که حفظ آن برای امنیت غذایی حیاتی است .

هزینه اقتصادی: بر اساس ارزش کانی‌های فلزی موجود در خاک (هر تن ۲۸ دلار) هزینه سالانه فرسایش خاک ایران بین ۵۶ تا ۱۱۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود . محمد درویش مدیرکل دفتر آموزش سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرده که ارزش واقعی خاک بسیار بیشتر از این رقم است و هزینه فرسایش خاک در ایران به مراتب از درآمدهای نفتی کشور پیشی می‌گیرد .

نرخ خاک‌سازی در ایران بسیار کند است. بین ۳۰۰ تا ۱۱۰۰ سال زمان لازم است تا یک سانتیمتر خاک تشکیل شود. این یعنی هر سانتیمتر خاکی که از دست می‌رود برای چندین نسل قابل جبران نیست.

پیامدهای تخریب خاک بر امنیت غذایی:

۱. تهدید امنیت غذایی: بیش از ۸۰ درصد تولیدات خام به طور مستقیم یا با واسطه از خاک به دست می‌آید . فرسایش خاک باعث کاهش ۵۰ درصدی عملکرد محصول در برخی مناطق می‌شود.

۲. کاهش تولید محصولات استراتژیک: بر اساس گزارش FAO تولید گندم ایران در سال ۲۰۲۵ با کاهش ۴.۳ میلیون تنی به ۱۲.۵ میلیون تن رسیده است . علت اصلی این کاهش خشکسالی گسترده و کمبود بارندگی بوده است.

۳. افزایش هزینه‌ها و قیمت‌ها: در دشت ورامین افت کیفیت خاک می‌تواند تولید خیار را به شدت کاهش داده و قیمت آن را دو برابر کند .

۴. بیابان‌زایی و گسترش گرد و غبار: سالانه ۳۰۴ میلیون تن خاک در اثر فرسایش بادی از بین می‌رود و بیش از ۳۰ میلیون هکتار پتانسیل فرسایش بادی دارد.

۵. مهاجرت اجباری و ناامنی: عضو هیئت علمی دانشگاه تهران هشدار داده است که بیابان‌زایی و تخریب اراضی موجب کاهش تولیدات کشاورزی افزایش فقر مهاجرت‌های اجباری و تشدید تنش بر سر منابع آب و خاک می‌شود .

بخش سه: معمای آب؛ حلقه گم‌شده امنیت غذایی

بخش کشاورزی بزرگترین مصرف‌کننده آب در ایران است. بر اساس اعلام وزارت نیرو در سال ۱۴۰۴ مصرف سالانه آب در کشاورزی حدود ۸۰ میلیارد مترمکعب است که ۷۷ درصد از کل مصرف آب کشور را به خود اختصاص می‌دهد . برای تولید هر کیلوگرم گندم در ایران حدود ۱۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود که ۳۴ درصد بیشتر از میانگین جهانی (۹۳۰ لیتر) است . در برخی استان‌ها مانند خوزستان مصرف آب برای تولید هر تن گندم به بیش از ۲۶۰۰ مترمکعب می‌رسد در حالی که در استان‌های شمالی مانند مازندران و گلستان به ۹۰۰ مترمکعب کاهش می‌یابد .

مصرف بالای آب در کشاورزی با ضایعات عظیم محصولات همراه است. حدود ۳۰ درصد از محصولات کشاورزی از مزرعه تا سفره دچار ضایعات می‌شوند .

خودکفایی هوشمند: راهکار نجات

تحلیل‌گران بین‌المللی تأکید می‌کنند که رویای خودکفایی مطلق در تولید گندم دیگر قابل دستیابی نیست. تغییرات اقلیمی کاهش منابع آب زیرزمینی و افزایش جمعیت همگی فشار بر منابع داخلی را افزایش داده‌اند.

خودکفایی هوشمند یعنی:تولید هدفمند+ بهره‌وری بالا + تأمین خارجی راهبردی

تمرکز تولید بر محصولات استراتژیک در مناطقی که مزیت نسبی دارند (شمال و غرب کشور با مصرف آب پایین‌تر) همراه با استفاده از فناوری‌های نوین (آبیاری قطره‌ای بذرهای مقاوم به خشکی کشت گلخانه‌ای) و تأمین مابقی نیاز از طریق واردات هدفمند میتواند کشور را در حوزه امنیت عذایی در مسیر خودکفایی هوشمند قرار دهد.

بخش چهار: فرصت سبز؛ پتانسیل عظیم انرژی‌های تجدیدپذیر و اشتغال

ایران با بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال ظرفیت تولید بیش از ۲۰,۰۰۰ مگاوات انرژی بادی و ۸۰۰ مگاوات انرژی زیست‌توده را دارد . این منابع غنی خورشیدی و بادی پتانسیل تغییر چشم‌انداز انرژی ایران را دارند و می‌توانند ایران را به یک رهبر انرژی تجدیدپذیر در خاورمیانه تبدیل کنند همچنین برآورد می شود با انجام سرمایه‌گذاری ۱ میلیون دلاری در انرژی تجدیدپذیر نزدیک به سه برابر اشتغال نسبت به سرمایه‌گذاری مشابه در سوخت‌های فسیلی ایجاد شود. ایران با حدود ۲۳۳,۰۰۰ فارغ‌التحصیل مهندسی در سال پتانسیل ایجاد ۴۵۰,۰۰۰ شغل را از طریق توسعه ۱۰ گیگاوات ظرفیت انرژی تجدیدپذیر دارد.

راهکارهای عملیاتی و سیاست‌های کلیدی برای پس از جنگ:

ارقام و شواهد به روشنی نشان می‌دهند که خاک آب و امنیت غذایی سه حلقه یک زنجیره به هم پیوسته هستند. تخریب خاک کاهش تولید و افزایش وابستگی به واردات را به دنبال دارد. مصرف بی‌رویه آب در کشاورزی منابع آبی کشور را نابود می‌کند. یارانه‌های انرژی موتور محرک این تخریب‌ها هستند. ادامه روند فعلی هزینه‌های بسیار سنگین‌تری نسبت به گذار به اقتصاد سبز به همراه خواهد داشت. بازسازی پس از جنگ می تواند آخرین فرصت برای شکستن این چرخه معیوب و حرکت به سمت اقتصاد سبز و پایدار باشد./اخبار پولی مالی