سپرده های مردم و معضل بانک های ناتراز

اخبار  پولی مالی– تصور کنید یک بیمارستان بزرگ در شهر دچار مشکل مدیریتی و مالی شود. دو راه پیش رو است: یا آن را با یک بیمارستان قوی‌تر ادغام کنند تا خدمات درمانی قطع نشود، یا آن را تعطیل کنند. هر کدام از این تصمیم‌ها چه تأثیری روی شهروندان دارد؟

این دقیقاً شبیه وضعیتی است که وقتی یک بانک بزرگ دچار مشکل می‌شود، با آن روبرو هستیم. بانک هم مانند بیمارستان، یک خدمت ضروری عمومی است. در این مقاله، بررسی می‌کنیم که «ادغام بانک‌های ناتراز» بهتر است یا «ورشکستگی و تعطیلی آنها»؟ و هر کدام چه تأثیری روی زندگی مردم عادی دارد.

چرا نمی‌گذاریم بانک ها به راحتی ورشکست شود؟

تحقیقات سازمان‌های جهانی مانند صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی نشان داده است اگر یک بانک بزرگ به طور ناگهانی تعطیل شود، مانند قطع شدن برق در یک شهر بزرگ است. همه چیز مختل می‌شود، مردم برای بیرون کشیدن پول خود به سایر بانک‌ها هجوم می‌برند و ممکن است بانک‌های سالم هم با مشکل مواجه شوند همچنین  کسب‌وکارهای وابسته دیگر نمی توانند تامین مالی خود را از آن بانک انجام دهند از این رو تولید کم می‌شود و کارگران اخراج می‌شوند. براساس این تحقیقات، هزینه این آشفتگی برای کل جامعه آنقدر زیاد است که معمولاً کشورها ترجیح می‌دهند بانک مشکل‌دار را «نجات» دهند. اما نتیجه برای مردم در کوتاه‌مدت، نجات بانک ناتراز معمولاً بهتر از تعطیلی ناگهانی آن است، چون از هرج و مرج جلوگیری می‌کند.

اما یک خطر بزرگ در این عملیات پرهزینه نجات وجود دارد، اگر بانک‌ها بدانند هر وقت مشکل پیدا کردند دولت نجاتشان می‌دهد، بی‌پروا می‌شوند و ریسک‌های بزرگتری می‌کنند کافی است نگاهی به بدهی بانک آینده بیندازیم. این مثل آن است که به راننده بی‌احتیاط بگوییم: «نگران نباش، اگر تصادف کردی، هزینه‌اش را ما می‌دهیم.» این کار باعث می‌شود رانندگی‌های خطرناک بیشتر شود.

راه حل چیست؟

تحقیقات مراکز معتبر مالی نشان داده که «نجات» باید شرایط سختی داشته باشد ازجمله مدیران بانک مقصر باید بروند و حتی ممکن است تحت پیگرد قانونی قرار گیرند،  سهامداران (مالکان بانک) باید ضرر کنند. اگر سود کرده‌اند، باید ضرر را هم بپذیرند. پول مردم نباید صرف جبران زیان آنها شود، سپرده مردم عادی حفظ شود، اما سپرده‌های بسیار کلان (مثلاً بیش از ده‌ها میلیارد تومان) ممکن است بخشی از ضرر را متحمل شوند. به این مدل می‌گویند: «نجات همراه با مجازات».

نکته بسیار مهم این که چه زمانی ورشکستگی ممکن است بهتر باشد؟ تحقیقات نشان می‌دهد در شرایط خاص، ورشکستگی کنترل‌شده می‌تواند برای منافع بلند مدت مردم بهتر باشد؛  وقتی که حکومت اراده یا توانایی اجرای «نجات با شرایط» را ندارد و فقط می‌خواهد مشکل را پنهان کند و یا در شرایط که بانک بیمار با یک بانک قوی ادغام می‌شود، اما هیچ مسئولی اخراج نمی‌شود، سهامداران جریمه نمی‌شوند، و مشکل در بانک جدید پنهان می‌ماند. نتیجه این کار چیست؟ بیماری در بدن بزرگ‌تر پخش می‌شود. مثل این است که عضو عفونت‌کرده بدن را به جای درمان، زیر پوست پنهان کنیم. عفونت بزرگ‌تر می‌شود و وقتی دوباره ظاهر شود، خطرناک‌تر است. در این حالت، در بلندمدت مردم ضرر بیشتری می‌بینند، چون بحران بزرگ‌تری در راه است و هزینه آن را همه مردم با تورم بیشتر و رکود شدیدتر پرداخت خواهند کرد.

و حالا پاسخ:

1. گزینه نخست: ادغام واقعی و اصلاحی

– گزینه نخست میتواند ادغام بانک ناتراز با یک بانک قوی باشد  به شرطی که مدیران بانک ناتراز حذف شوند، سهامداران ضرر را بپذیرند و ترازنامه بانک واقعاً پاکسازی شود. در این صورت هم ثبات بازارحفظ می‌شود، هم نظام مالی، آینده سالم‌تری را تجربه خواهد کرد.

2. گزینه دوم (دردناک اما گاهی لازم): ورشکستگی منظم با حمایت از مردم عادی

– گزینه دوم ، اعلامورشکستگی و تعطیلی بانک ناتراز استبهترتیبی کهیک «صندوق تضمین سپرده» قوی و مجهز به نقدینگی کافی وجود داشته باشد که بلافاصله تمام پول حساب های سپرده خرد مردم را پس می دهد( در ایران اینصندوق وجوددارد اما به نظر نمی رسداز توانای کافی برای پوش بدهی بانک های ناتراز برخوردار باشد)؛ در نتیجه سیستم پاکسازی می‌شود و مردم عادی نیز ضرر نمی‌کنند.

3.  گزینه سوم ادغام نمایشی و پنهان‌کارانه است .

براساس گزینه سوم، ادغام بانک یاموسسه ناتراز فقط روی کاغذ انجام شود، مشکل حل نمی شود و پول مردم (از طریق تورم یا مالیات) صرف نجات مدیران و سهامداران بانک‌های ناتراز می شود. این گزینه در بلندمدت گران‌ترین هزینه را روی دست مردم می گذارد.

باتوجه بهموارد پیش گفته، مسئله فقط ادغام یا ورشکستگی بانک ناتراز نیست. بلکه مسئله اصلی کیفیت اجرا و رعایت انصاف و عدالت است. یک ادغام خوب که مقصران مجازات میشوند از یک ورشکستگی آشفته بهتر است. اما یک ورشکستگی منظم که از مردم عادی حمایت کند، از یک ادغام فاسدی که ثروت عمومی را به جیب خاص‌ها می‌ریزد، بسیار بهتر است.

پاسخ نهایی در شفافیت، قانون‌مداری و اولویت دادن به حقوق عموم مردم نهفته است.