از آهن اسفنجی تا میلگرد؛ فولاد آذربایجان در مسیر تکمیل زنجیره ارزش

اخبار پولی مالی- صنعت فولاد ایران طی سال‌های گذشته با یک چالش ساختاری مواجه بوده است؛ توسعه نامتوازن حلقه‌های مختلف زنجیره تولید. در مقاطعی، کمبود آهن اسفنجی و در دوره‌هایی دیگر، محدودیت دسترسی به شمش، واحدهای پایین‌دستی را با مشکل مواجه کرده است. در چنین شرایطی، تکمیل واحد فولادسازی مجتمع فولاد میانه با ظرفیت اسمی یک میلیون تن می‌تواند فراتر از یک پروژه افزایش ظرفیت، به تکمیل یکی از حلقه‌های مهم زنجیره فولاد در شمال‌غرب کشور کمک کند؛ زنجیره‌ای که از تولید آهن اسفنجی آغاز می‌شود، با فولادسازی و تولید شمش ادامه می‌یابد و در نهایت به محصول نهایی مانند میلگرد می‌رسد.

زنجیره‌ای که باید به هم متصل شود

فولاد آذربایجان سال‌هاست در حوزه نورد و تولید محصولات فولادی، به‌ویژه میلگرد، فعالیت دارد. در سوی دیگر، مجتمع فولاد میانه دارای واحد احیای مستقیم است که آهن اسفنجی تولید می‌کند؛ محصولی که یکی از اصلی‌ترین خوراک‌های واحدهای فولادسازی مبتنی بر کوره قوس الکتریکی به شمار می‌رود.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، واحد احیای مستقیم مجتمع فولاد میانه از سال ۱۳۹۶ وارد مدار تولید شده و ظرفیت اسمی آن ۸۰۰ هزار تن آهن اسفنجی در سال است. این واحد با فناوری PERED فعالیت می‌کند و موقعیت جغرافیایی میانه، دسترسی به شبکه حمل‌ونقل و زیرساخت‌های انرژی را به یکی از ظرفیت‌های مهم آن برای توسعه زنجیره فولاد منطقه تبدیل کرده است.

با این حال، حلقه مهم بعدی یعنی فولادسازی، همان بخشی است که تکمیل آن می‌تواند ساختار تولید را تغییر دهد.

در فرآیند فولادسازی، آهن اسفنجی تولیدشده در واحد احیا وارد کوره قوس الکتریکی می‌شود و پس از ذوب و فرآوری، فولاد مذاب تولید می‌شود. این فولاد در ادامه به شمش تبدیل شده و شمش نیز خوراک واحد نورد برای تولید محصولاتی مانند میلگرد خواهد بود.

به این ترتیب، تکمیل فولادسازی میانه می‌تواند ارتباط میان آهن اسفنجی، فولاد، شمش و محصولات نهایی را در یک زنجیره نزدیک‌تر و منسجم‌تر کند.

از تأمین شمش تا تولید درون‌زنجیره‌ای

یکی از مهم‌ترین آثار تکمیل این پروژه را باید در کاهش گلوگاه‌های تأمین مواد اولیه جست‌وجو کرد.

واحدهای نورد برای تولید میلگرد به شمش نیاز دارند و هرگونه اختلال در تأمین این ماده اولیه، چه ناشی از محدودیت عرضه و چه ناشی از نوسان قیمت، هزینه حمل‌ونقل یا شرایط بازار، می‌تواند بر استمرار تولید اثر بگذارد.

در مقابل، قرار گرفتن واحد فولادسازی در کنار ظرفیت‌های احیا و نورد این امکان را ایجاد می‌کند که بخش مهمی از فرآیند تولید در یک زنجیره نزدیک و هماهنگ انجام شود. اهمیت پروژه فولادسازی میانه نیز از همین منظر قابل بررسی است؛ موضوع تنها افزایش ظرفیت تولید فولاد نیست، بلکه کاهش فاصله میان حلقه‌های مختلف زنجیره و ایجاد هماهنگی بیشتر میان آنهاست.

آهن اسفنجی؛ حلقه‌ای فراتر از یک کارخانه

البته آهن اسفنجی تنها برای یک مجموعه فولادی اهمیت ندارد. واحدهای فولادسازی مبتنی بر کوره قوس الکتریکی برای تولید فولاد مذاب به مواد اولیه آهن‌دار نیاز دارند و آهن اسفنجی یکی از مهم‌ترین خوراک‌های این فرآیند در صنعت فولاد ایران است.

از این منظر، توسعه ظرفیت آهن اسفنجی در منطقه، در صورت همراه شدن با ظرفیت فولادسازی، انرژی و زیرساخت مناسب، می‌تواند به تقویت اکوسیستم فولاد در شمال‌غرب کشور کمک کند.

هرچه حلقه‌های زنجیره به یکدیگر نزدیک‌تر شوند، امکان مدیریت بهتر مواد اولیه، کاهش بخشی از هزینه‌های لجستیکی و کاهش ریسک تأمین افزایش می‌یابد و ارزش افزوده بیشتری نیز می‌تواند در منطقه باقی بماند.

از این منظر، مجتمع فولاد میانه می‌تواند از یک واحد تولیدی منفرد به یکی از گره‌های مهم زنجیره میان احیا، فولادسازی و نورد تبدیل شود.

پروژه‌ای که اهمیت آن در «توازن» است

در صنعت فولاد، ظرفیت اسمی به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش اثر اقتصادی یک پروژه نیست. ممکن است یک منطقه از ظرفیت بالایی در یکی از حلقه‌های زنجیره برخوردار باشد، اما نبود ظرفیت متناسب در حلقه بعدی، استفاده کامل از ظرفیت موجود را با محدودیت مواجه کند.

به همین دلیل، تکمیل فولادسازی میانه را می‌توان از منظر ایجاد توازن بیشتر در زنجیره تولید مورد توجه قرار داد.

رئیس هیأت عامل ایمیدرو نیز پیش‌تر در مباحث مرتبط با توسعه فولاد در میانه بر ضرورت توسعه زنجیره و فاصله گرفتن مجموعه‌های فولادی منطقه از تولید تک‌محصولی تأکید کرده بود. این رویکرد نشان می‌دهد که مسئله توسعه فولاد میانه تنها افزایش تولید یک محصول نیست، بلکه ایجاد زنجیره‌ای متوازن‌تر و اقتصادی‌تر نیز اهمیت دارد.

نقش مدیریت فولاد آذربایجان در مسیر توسعه

در این میان، نقش مدیریت مجتمع فولاد آذربایجان نیز در چارچوب همین رویکرد توسعه‌ای قابل بررسی است.

هادی عبدی از دی‌ماه ۱۴۰۲ در جایگاه مدیریت مجتمع فولاد قائنات و مدیر بهره‌برداری مجتمع فولاد میانه فعالیت داشت و در خرداد ۱۴۰۴ به مدیرعاملی فولاد آذربایجان و سرپرستی مجتمع فولاد میانه منصوب شد.

در چنین ساختاری، عملکرد مدیریت مجموعه را می‌توان علاوه بر استمرار تولید جاری، از منظر پیشبرد پروژه‌های توسعه‌ای و تکمیل زنجیره ارزش نیز ارزیابی کرد. توسعه صنعتی زمانی می‌تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد که میان حفظ ظرفیت تولید موجود و سرمایه‌گذاری برای ایجاد ظرفیت‌های آینده توازن برقرار شود.

فولادسازی؛ یک حلقه برای چند مسئله

راه‌اندازی واحد فولادسازی یک اثر مهم دیگر نیز دارد: امکان تبدیل آهن اسفنجی به محصولی با ارزش افزوده بالاتر در داخل زنجیره.

اگر آهن اسفنجی را نقطه آغاز فرآیند فولادسازی و میلگرد را محصول نهایی زنجیره در نظر بگیریم، راه‌اندازی فولادسازی می‌تواند فاصله میان این دو نقطه را کوتاه‌تر کند:

آهن اسفنجی ← فولاد مذاب ← شمش ← میلگرد

این زنجیره در ظاهر ساده است، اما از منظر اقتصادی حامل یک مفهوم مهم است: افزایش ارزش افزوده در داخل زنجیره تولید.

هرچه مواد اولیه با فرآوری بیشتر به محصول نهایی نزدیک شوند، امکان ایجاد ارزش اقتصادی بیشتر، توسعه فعالیت‌های صنعتی، ایجاد فرصت‌های شغلی و شکل‌گیری کسب‌وکارهای جانبی نیز افزایش پیدا می‌کند.

اثرگذاری فراتر از محدوده کارخانه

اهمیت پروژه فولادسازی میانه را نمی‌توان تنها با میزان تولید سالانه آن سنجید. راه‌اندازی یک واحد فولادسازی به مجموعه‌ای از خدمات، تجهیزات، قطعات، تعمیرات، حمل‌ونقل، نیروی انسانی متخصص و فعالیت‌های پشتیبان نیاز دارد.

از این رو، تکمیل پروژه می‌تواند آثار خود را در مجموعه‌ای از کسب‌وکارهای پیرامونی نیز نشان دهد و تقاضا برای خدمات و صنایع وابسته را افزایش دهد.

از سوی دیگر، موقعیت جغرافیایی میانه و دسترسی آن به شبکه ریلی و جاده‌ای از جمله مزیت‌هایی است که می‌تواند در توسعه فعالیت‌های فولادی منطقه نقش داشته باشد. این مزیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که توسعه زنجیره فولاد در منطقه و ارتباط میان تولیدکنندگان مواد اولیه، فولادسازان و واحدهای نورد دنبال شود.

عبور از تولید تک‌محصولی

یکی دیگر از پیامدهای تکمیل زنجیره می‌تواند فاصله گرفتن مجموعه از الگوی تولید تک‌محصولی باشد.

تولید میلگرد، بدون دسترسی پایدار به حلقه‌های بالادستی، مجموعه را بیش از پیش به شرایط بازار شمش و تأمین آن وابسته می‌کند. در مقابل، حضور هم‌زمان در حلقه‌های بالادستی می‌تواند امکان مدیریت بهتر مواد اولیه، تولید شمش و برنامه‌ریزی هماهنگ‌تر برای نورد را فراهم کند.

از این منظر، فولادسازی صرفاً یک واحد جدید در مجموعه نخواهد بود، بلکه می‌تواند به ابزاری برای افزایش انعطاف‌پذیری زنجیره تولید فولاد آذربایجان و مجتمع فولاد میانه تبدیل شود.

پایان یک پروژه؛ آغاز یک زنجیره

بر اساس گزارش منتشرشده از سوی روابط عمومی مجتمع فولاد میانه، نخستین ذوب آزمایشی واحد فولادسازی در اسفند ۱۴۰۳ با تولید بیش از ۸۰ تن فولاد مذاب انجام شد و در همان مقطع، پیشرفت پروژه بیش از ۸۵ درصد اعلام شد.

انجام نخستین ذوب آزمایشی از منظر فنی اهمیت داشت؛ زیرا نشان می‌داد پروژه از مرحله صرفاً ساخت‌وساز عبور کرده و وارد مرحله آزمایش فرآیند فولادسازی شده است.

اکنون مرحله مهم بعدی، تکمیل پروژه و دستیابی به تولید پایدار و اقتصادی است؛ مرحله‌ای که می‌تواند ارتباط میان آهن اسفنجی، فولادسازی، شمش و نورد را در منطقه تقویت کند.

در چنین نگاهی، توسعه فولاد آذربایجان و مجتمع فولاد میانه را نمی‌توان صرفاً دو پروژه مستقل از یکدیگر دید. این دو ظرفیت، در کنار یکدیگر، امکان شکل‌گیری زنجیره‌ای را فراهم می‌کنند که در آن مواد اولیه در یک حلقه به فولاد خام تبدیل شده و در حلقه بعدی به محصول نهایی می‌رسد.

اگر واحد فولادسازی میانه به تولید پایدار برسد، اهمیت آن تنها در اضافه شدن یک ظرفیت جدید به نقشه فولاد کشور خلاصه نخواهد شد. ارزش اقتصادی مهم‌تر پروژه می‌تواند در تکمیل زنجیره، کاهش گلوگاه‌های تأمین، افزایش ارزش افزوده و تقویت اقتصاد صنعتی منطقه نمایان شود.

در این میان، رویکرد توسعه‌محور مدیریت فولاد آذربایجان و پیگیری طرح‌های توسعه‌ای، از جمله در دوره مدیریت هادی عبدی، می‌تواند مسیر حرکت این مجموعه را از تولید صرف یک محصول نهایی به سمت شکل‌دهی به زنجیره‌ای کامل‌تر و برخوردار از ظرفیت بیشتر برای خلق ارزش افزوده هدایت کند.

نویسنده: لیلا افلاکی