نبض اقتصاد ایران از زبان همتی

اخبار پولی مالی- اقتصاد ایران در برهه‌ای حساس و سرنوشت‌ساز قرار دارد؛ برهه‌ای که همزمان با تشدید تحریم‌های بین‌المللی، تداوم نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی، ناترازی عمیق انرژی و کسری بودجه‌ی مزمن دولت، معادلات پیچیده‌ای را پیش روی سیاست‌گذاران اقتصادی قرار داده است. در چنین فضایی، هر اظهارنظر از سوی مقامات ارشد اقتصادی فراتر از یک سخنرانی معمولی به مثابه‌ی نقشه‌راهی برای فعالان اقتصادی، سرمایه‌گذاران و تحلیلگران بازارهای مالی تلقی می‌شود.  در همین راستا، سخنرانی اخیر عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در همایش «چشم‌انداز اقتصاد ایران» که در تاریخ ۲۹ تیرماه ۱۴۰۵ ایراد شد، از جهات متعددی حائز اهمیت است. این سخنرانی را می‌توان یکی از صریح‌ترین اظهارات یک مسئول ارشد اقتصادی در سال‌های اخیر دانست؛ اظهاراتی که با ارائه‌ی آمارهای تلخ اما واقعی از وضعیت معیشت مردم، تحلیل علمی از ریشه‌های ساختاری تورم، اعتراف به شکست سیاست‌های ارزی گذشته و تشریح برنامه‌های عملیاتی بانک مرکزی سعی در انتقال رویکرد عملگرای بانک مرکزی در مدیریت بازار پولی و مالی کشور دارد.

نکته‌ی حائز اهمیت آنکه همتی در این سخنرانی، نه تنها به تشریح موانع و محدودیت‌های پیش‌رو پرداخت، بلکه با ارائه‌ی مستندات آماری از منابع معتبر بین‌المللی نظیر بانک جهانی تصویری شفاف از کاهش ۴۷ درصدی درآمد واقعی سرانه در طول یک دهه‌ی اخیر ترسیم کرد و با اشاره به تجربه‌ی ناموفق ارز ۲۸۵۰۰ تومانی و بدهی ۷.۵ میلیارد دلاری برجای‌مانده از آن، بر لزوم اصلاح بنیادین سیاست‌های پولی و ارزی تأکید ورزید.

از سوی دیگر، تأکید همتی بر اصلاح بانک‌های ناسالم، کنترل رشد بی‌ضابطه‌ی ترازنامه‌ی شبکه‌ی بانکی، مدیریت اضافه‌برداشت‌ها، و اولویت‌دهی به تأمین سرمایه‌ی در گردش بنگاه‌های مولد، نشان از عزم جدی بانک مرکزی برای خروج از وضعیت فعلی دارد. با این حال، چالش اصلی در این میان، نه در تشخیص درست مسئله، که در امکان‌پذیری اجرای این راهکارها در فضای پیچیده‌ی سیاسی و اقتصادی ایران است؛ فضایی که در آن، کسری بودجه‌ی دولت، ناترازی انرژی و محدودیت‌های تجاری، همچنان بزرگترین متغیرهای اثرگذار بر تورم و رشد اقتصادی باقی می‌مانند.

این مقاله با هدف واکاوی دقیق سخنرانی همتی، استخراج نکات برجسته و اولویت‌بندی آنها بر اساس اهمیت و تأثیرگذاری، در صدد است تا تصویری روشن از مسیر پیش‌روی اقتصاد ایران ارائه دهد و نسبت به امکان‌پذیری تحقق وعده‌های بانک مرکزی در شرایط موجود، پاسخی شفاف و مبتنی بر واقعیت‌های اقتصادی بیابد.

۱. افشای آماری تلخ؛ سقوط ۴۷ درصدی درآمد واقعی سرانه

اولویت اول (اجتماعی-سیاسی): همتی با استناد به آمار بانک جهانی اعلام کرد درآمد واقعی هر ایرانی از ۱۴۱ میلیون تومان در سال ۱۳۹۰ به ۷۵ میلیون تومان در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ یعنی کاهش ۴۷ درصدی.

> تحلیل: این صریح‌ترین اذعان یک مقام مسئول به فقر گسترده است. همتی با این کار، هم واقعیت را به مردم می‌گوید و هم ترمز وعده‌های غیرواقعی را می‌کشد. او تفکیک می‌کند که مشکل فقط تورم نیست؛ منابع واقعی به ازای هر نفر کم شده است.

۲. تورم؛ زاییده تعارضات توزیعی و نه فقط تحریم

> اولویت دوم (نظری-تحلیلی): همتی نظریه‌ی جدیدی مطرح می‌کند: تورم ایران حاصل «تعارضات توزیعی» است؛ وقتی مجموع مطالبات دولت، بنگاه‌ها و خانوارها از ظرفیت تولید بیشتر باشد، این تعارض از طریق خلق پول به آینده منتقل می‌شود.

> تحلیل: این یک چارچوب فکری عمیق است که مسئولیت را از تحریم‌ها صرفاً به ساختار داخلی منتقل می‌کند. او می‌گوید تحریم شوک ایجاد می‌کند، اما بی‌انضباطی مالی و بانکی است که تورم را ماندگار می‌کند.

۳. شکست سیاست ارز دستوری؛ اعتراف به بدهی ۷.۵ میلیارد دلاری

> اولویت سوم (اقتصادی-عملیاتی): همتی صریحاً اعلام کرد سیاست ارز ۲۸۵۰۰ تومانی نه تنها کمبود ارز را رفع نکرد، بلکه ۷.۵ میلیارد دلار بدهی و تعهد ارزی بر جای گذاشت و خود به عامل تنش ارزی سال ۱۴۰۴ تبدیل شد.

> تحلیل: این یک عقب‌نشینی صریح از سیاست‌های گذشته و تأکید بر شناور مدیریت‌شده به جای تثبیت دستوری است. او تأکید کرد که یکپارچه‌سازی ارز به معنای برابری فوری همه نرخ‌ها نیست، بلکه حذف نرخ‌های رانتی و انتقال به چارچوب شفاف است.

۴. اصلاح بانک‌های ناسالم؛ از ادغام تا انحلال

> اولویت چهارم (نظارتی-سیستمی): همتی گفت اصلاح بانک‌های ناتراز «یک انتخاب اختیاری نیست» و ابزارهای قانونی گزیر، ادغام، انتقال دارایی یا انحلال برای مؤسسات غیرقابل اصلاح به کار گرفته خواهد شد.

> تحلیل: این تهدیدی جدی برای بانک‌های متخلف و بدهکاران بزرگ است. اما همتی شرط می‌کند که بدون انضباط بودجه‌ای دولت، این اصلاح پایدار نخواهد بود؛ یعنی اگر دولت تعهدات بی‌منبع خود را به بانک‌ها منتقل کند، حتی بانک سالم هم ناتراز می‌شود.

۵. تأمین سرمایه در گردش بنگاه‌ها؛ خط قرمز تولید

> اولویت پنجم (تولیدی-مردمی): همتی تأکید کرد بانک مرکزی نباید اجازه دهد بنگاه مولد به دلیل کمبود سرمایه در گردش تولید را متوقف کند؛ اما در عین حال هیچ نیاز تولیدی نباید مجوزی برای خلق نامحدود پول شود.

> تحلیل: او به دنبال تعادل ظریف بین «نفس دادن به تولید» و «مهار تورم» است. این نشان می‌دهد بانک مرکزی از سیاست انقباضی مطلق دست برداشته و به دنبال هدایت هدفمند اعتبار است.

۶. تقویت ذخایر ارزی در شرایط جنگی؛ افزایش ۴.۵ میلیارد دلاری

اولویت ششم (امنیتی-دفاعی): همتی اعلام کرد در دوره جنگ، علیرغم محدودیت‌ها، حدود ۴.۵ میلیارد دلار به ذخایر ارزی افزوده شده است.

این پیام به بازار و دشمنان خارجی است که بانک مرکزی توان مدیریت شوک‌ها را دارد. اما او تأکید می‌کند این به معنای نامحدود بودن منابع نیست و محدودیت‌های تجاری واقعی است.

و در آخر اینکه سخنرانی همتی را می‌توان «مانیفست واقع‌بینی اقتصادی در جمهوری اسلامی» نامید. او برای اولین بار با صراحت تمام  فقر واقعی مردم (۴۷٪ کاهش درآمد) را اعلام می‌کند، سیاست ارز دستوری را شکست‌خورده می‌خواند و از بدهی ۷.۵ میلیارد دلاری پرده برمی‌دارد،  ریشه تورم را در «تعارضات توزیعی» و «بی‌انضباطی مالی» تعریف می کند و با تاکید بر  اصلاح بانک‌های ناسالم ، انجام آن را به انضباط بودجه‌ای دولت گره می‌زند.

با ید توجه داشت که شرایط خاص ایران حال حاضر ایران (تحریم، جنگ، ناترازی انرژی، کسری بودجه مزمن):

این سخنرانی از نظر صداقت و تحلیل علمی بی‌نظیر است. همتی به جای شعار، با آمار و نظریه اقتصادی حرف می‌زند و اعتماد را با «گفتن واقعیت» تعریف می‌کند، نه با وعده‌های خوش‌بینانه.

همه‌ی راه‌حل‌های همتی (اصلاح بانک‌ها، کنترل ترازنامه، انضباط بودجه‌ای) نیازمند هماهنگی کامل با دولت و مجلس است. در شرایطی که کسری بودجه دولت به دلیل کاهش درآمدهای نفتی و افزایش هزینه‌های جاری مزمن است، آیا دولت حاضر خواهد شد انضباط مالی را بپذیرد؟ تاریخ نشان داده که در ایران، بانک مرکزی معمولاً در برابر کسری بودجه دولت تسلیم می‌شود.

۳. سیاست ارزی شناور مدیریت‌شده  مدلی است که در تئوری درست است، اما در عمل با وجود تحریم‌ها و کنترل شدید خروج سرمایه، بازار را به نوسانات شدید می‌اندازد. موفقیت آن به توانایی بانک مرکزی در بازارسازی و تأمین به موقع ارز نیاز دارد که با ذخایر محدود فعلی، بسیار دشوار است.

همتی به درستی جنگ را یکی از عوامل تشدیدکننده می‌داند، اما راه‌حلی برای کاهش اثرات جنگ (مثلاً مدیریت منابع در شرایط قطعی برق و گاز و کاهش تولید) ارائه نمی‌دهد. این بزرگترین متغیر بیرونی است که پیش‌بینی را دشوار می‌کند.

در یک جمله: سخنرانی همتی یک «تشخیص دقیق» است، اما موفقیت آن به «اراده‌ی جمعی» فراتر از بانک مرکزی بستگی دارد. اگر نهاد های حاکمیتی همراه با دولت و مجلس با او همراه شوند، می‌تواند نقطه‌عطفی در مهار تورم و بازگشت سرمایه‌گذاری باشد. اما اگر کسری بودجه و ناترازی انرژی همچنان بدون پاسخ باقی بمانند، تحلیل وی تنها یک سخنرانی تاریخی باقی خواهد ماند و تورم ماندگار همچنان خواهد تاخت./ اخبار پولی مالی